سنگ نگاره های ایران   Iran Petroglyphs  
     
 
 
     
     
     
 
 
     
 

Valid XHTML 1.0 Transitional
FireFox
Internet Explorer 7

 
     
     
  مقاله  
     
     
 

 

گزارش ها و نوشته های آریابان كاوشي در سنگ نگاره هاي تيمره: بابك امين تفرشي

 

 

 

 

كاوشي در سنگ نگاره هاي تيمره: بابك امين تفرشي

  • كاوشي در سنگ نگاره هاي تيمره، نقش هايي از نياكان ايرانيان در هزاران سال پيش

    برگرفته از مجله سرزمين من شماره 69 اسفند ماه 1389

    كوه ها هنوز از برف سفيدند، اما يخ رودخانه شكسته و رويش دوباره گياهان در كنار آب،نخستين نشانه پايان روزهاي سخت زمستان است.در كنار تخته سنگي بزرگ مردي ميانسال كه پوست گوزن بر تن دارد چيزي بر سطح سخت سنگ آذرين حك مي كند، نماد زندگي و باروري دوباره طبيعت را به شكرگزاري پايان زمستان، نقش يك بز كوهي كه قوس بلند شاخ هايش از سر به كمر رسيده. اين جا كوه هاي زاگرس در فلات مركزي ايران است،12 هزار سال پيش در اواخر دوران پارينه سنگي و آغاز عصر نو سنگي در خاور ميانه. مردمان بعضي قبيله ها غار نشيني را رها كرده و در دشت هاي نزديك به رودخانه پناهگاه هايي براي خود ساخته اند تا نخستين نشانه هاي تمدن بشر بر سياره زمين ظهور كند. اين تجسمي از دوراني است كه سبب پيدايش هزاران نقش اسرارآميز بر سنگ هاي منطقه اي وسيع به نام «تيمره»شده است، منطقه اي كه با وجود دست كم 21 هزار سنگ نگاره، هنوز در جامعه جهاني و حتي ميان بعضي باستان شناسان ايراني نا شناخته است و كمتر ردي از نام آن در منابع پژوهشي يا در ميان جاذبه هاي ديدني ايران پيدا مي شود. با اين كه تيمره ميراثي كم نظير از هنر صخره اي (Rock Art)انسان پيش از تاريخ و دوران باستان است و اين قابليت را دارد تا در بالاترين اولويت معرفي به فهرست ميراث جهاني يونسكو قرار بگيرد، اما بدون حامي و تنهاست. متاسفانه توجه به اين ميراث عظيم هزاران ساله، حتي در حد يكي از صدها كاروانسرا، برج و مسجد ثبت شده در فهرست آثار ملي نبوده است.

    در محدوده سه شهرستان خمين، گلپايگان و اليگودرز منطقه اي وجود دارد كه هزاران نقش بر سنگ هاي آن حك شده، تمركز اصلي اين سنگ نگاره ها در حاشيه شاخه اي از «قمرود»و دره اي به نام تيمره است، دره اي كه رودخانه قمرود طي هزاران سال فرسايش خاك بوجود آورده است. شمار سنگ نگاره ها، قدمت آنها، گوناگوني نقش ها و رازهاي نهفته در تيمره، چنان ارزشمندند كه صدها پژوهشگر را سال ها مشغول كاوش خواهند كرد .

    اولين مستندات دانشگاهي درباره سنگ نگاره هاي تيمره و نمونه هاي مشابه آن در ايران را مرتضي فرهادي - استاد جامعه شناس- در كتاب خود به نام «موزه هايي در باد»ارائه كرده است.

     

    دكتر مرتضي فرهادي نخستين پژوهشگر سنگ نگاره هاي تيمره

     

         در چند سال اخير يك پژوهشگــر آزاد و معلــم اهل خمين توجه بيشتري را نسبت به تيمـــره جلب كـرده است، «محمد ناصري فرد» تيمره را وجب به وجب مي شناسد و بسياري از نقش هاي منطقه را خود او يافته و به كمك باستان شناسي در داخل و خارج كشور به رمز گشايي آنها مشغول است. ناصري فرد دو كتاب هم به نام هاي :                    «موزه هاي سنگي،هنرهاي صخره اي»و«سنگ نگارهاي ايران،نمادهاي انديشه نگار» در اين زمينه منتشر كرده است.به كمــك او و متخصصان مركز كتيبه شناســـي سازمــــان ميراث فرهنگي بيش از 20 قطعه مولاژ   شده از سنگ نگاره هاي تيمره در باغ كتيبه ها واقع در مجموعه فرهنگي تاريخي نياوران در شمال تهران قرار گرفته تا ايرانيان و گردشگران خارجي بيشتر با تيمره و پيشينه تمدن هاي اوليه در فلات ايران آشنا شوند.متاسفانه در باستان شناسي دانشگاهي ايران گرايش كمتري به شناخت سنگ نگاره ها بوده و اين بخش از تاريخ ايران ناشناخته مانده است،آن قدر كه كمتر مقاله اي در اين زمينه منتشر شده و در فهرست هاي آثار هنر صخره اي در جهان ايران فراموش شده است،در حالي كه نقش هاي تيمره ميتوانند در جمع مهم ترين آثار تمدن بشري براي شناخت زندگي انسان در دوران نوسنگي باشند.

    پيشينه سنگ نگاره ها

    سنگ نگاره ها(Petroglyph) دسته اي از آثار باستان شناسي است كه در مجموعه بزرگتري به نام هنر صخره اي مي گنجد، شامل هر اثري از انسان كه روي سنگ طبيعي پياده شده باشد از نقاشي هاي پيش از تاريخ بر ديوار غارها گرفته تا سنگ نگاره ها كه آثاري كنده شده روي سنگ ها و صخره هاي رها در طبيعتند.سنگ نگاره ها در همه قاره ها به جز جنوبگان،كه در دوران كهن هرگز محل زندگي انسان نبوده،پيدا شده اند.براي همين سنگ نگاره ها هنري جهاني هستند كه با شروع تمدن دشت نشيني،شكل گيري اجتماعات بزرگتر و آغاز كشاورزي نخستين نشانه هاي نياز انسان به خط و علائم ارتباطي بوده اند.بيشترين پراكندگي سنگ نگاره ها در آفريقا، اسكانديناوي، سيبري، جنوب غرب ايالات متحده، آمريكاي جنوبي و استراليا پيدا شده، اما با معرفي هزاران نقش در تيمره ايران را هم بايد به جمع اين مكان ها اضافه كرد.در تيمره تراكم نقش ها در امتداد يك دره بي اندازه غني و باور نكردني است. به همين دليل ادعاي اينكه تيمره قلب زنده هنر صخره اي در خاورميانه است به هيچ وجه بزرگنمايي نيست.البته تيمره تنها منطقه سنگ نگاره ها در ايران نيست اگر چه احتمالا غني ترين آنهاست اين آثار در بسياري از استان هاي ايران پيدا شده اند،همچون نقش هاي «سراوان» در سيستان و بلوچستان (از مهم ترين آثار نوسنگي در ايران)سنگ نگاره هاي كردستان، لرستان، فارس، ميمند كرمان، شوشتر خوزستان و كوه ارنان يزد.همچنين در همسايگي تيمره هم سنگ نگاره هاي بسياري در محلات و دليجان، شمال خمين، و روستاي آشنا خور شهرستان اليگودرز يافت شده اند.

    باستان شناسان آغاز سنت سنگ نگاره ها را با پايان دوران پارينه سنگي و كوچ انسان از غارها به دشت ها و شروع نو سنگي همراه مي دانند.به اين ترتيب قدمت آنها را حداكثر 12هزار سال مي دانند و اوج ظهور اين آثار بسته به سرزمين هاي مختلف بين10 تا 5 هزار سال پيش تخمين زده مي شود.اما اين تخمين ها هنوز نا دقيق نيستند و سنگ نگاره هاي تيمره ممكن است پيشينه متفاوتي از اين آثار نشان دهد كه شايد تا 5 هزار سال كهن تر از قديمي ترين سنگ نگاره هاي شناخته شده باشد. قدمت سنجي سنگ نگاره ها به سادگي آثار باستان شناسي دوران تاريخي نيست،به خصوص در ايران كه اين زمينه كاملا بكر است و سنگ نگاره هاي آن هنوز لراي بهترين متخصصان اين رشته در جهان ناآشناست.سبك هنر سنگ نگاره ها،نمادهاي بكاررفته، ابزارهاي استفاده شده در حكاكي هر كدام براي كارشناسان معيار ديگري است كه با توجه به رطوبت محلي در طول زمان و جهت قرارگيري نقش ها نسبت به جهت عمومي مزش باد در منطقه، يا سر پناه داشتن نقش ها در مقابل برف و باران سنجيده مي شود.عمق حك شده اغلب سنگ نگاره ها فقط حدود نيم سانتي متر است،آثار ضربه و روشني زير پوسته سنگ در بعضي از آنها به خوبي ديده مي شود، در حالي كه بعضي ديگر كه كهن ترند يا سريع تر فرسوده شده اند، به رنگ سطح تيره سنگ درآمده و محو شده اند.در تيمره بسياري از نقش ها در تخته سنگ هاي رو به شرق (خلاف جهت عمومي وزش باد)و بر ديواره هايي با زاويه عمود بر زمين حك شده اند كه طي هزاره ها از باد و باران كمتر فرسوده شوند.اين آگاهي و توجه انسان پيش از تاريخ به قوانين طبيعت حيرت انگيز است. روش دقيق تر باستان شناسان و ديرين شناسان معمولا جست و جوي مواد ارگانيك يا زيستي در آثار و سنجش ميزان كربن 14 در آنهاست. در اين روش معروف به راديو كربن از ميزان كاسته شدن اتم هاي ناپايدار كربن 14 (كه نيمه عمر حدود 5700 سال دارند) نسبت به ميزان اوليه آنها در ماده ارگانيك قدمت آثار يا بقاياي موجودات سنجيده مي شود. اما در سنگ نگاره هاي كهن كه نه در قعر خاك و درون غارها كه در محيط باز و تحت تاثير عوامل طبيعي قرار دارند معمولا مواد ارگانيك به حد كافي براي اين آزمايش ها باقي نمانده. در چند سال اخير فناوري جديد روشي مبني بر دستگاه طيف سنج شتاب دهنده در اختيار گذاشته كه براي تخمين قدمت فقط به ذره اي ماده ارگانيك در آثار نياز دارند.محقق آزاد سنگ نگاره ها-محمد ناصري فرد-بادعوت از گروهي از باستان شناسان اروپايي به تيمره، ورود اين دستگاه به ايران و امكان قدمت سنجي برخي از نقش ها را به كمك اين طيف سنج فراهم كرد.اما نتايج دور نخست اين آزمايش غافلگير كننده است زيرا پيشينه برخي نقش هاي تيمره را به 17 هزار سال پيش بر مي گرداند كه بسيار كهن تر از بررسي هاي اوليه است.به نظر مي رسد جديدترين نقش ها نيز به هزاره دوم پيش از ميلاد بر مي گردند.به طور مثال يكي از تازه ترين نقش هاي پيدا شده تصوير ساختماني چند طبقه است،درست مانند زيگورات هاي ايلامي كه بارزترين نمونه آن بناي عظيم چغازنبيل در خوزستان است. نقش ديگري در تيمره علائمي پيدا شده كه كارشناسان مركز كتيبه شناسي سازمان ميراث فرهنگي آن را خط نياايلامي(پروتوايلامي يا ايلامي اوليه)مي دانند، در جمع اولين انواع خط در جهان كه حدود5 هزار سال پيش در بين النهرين و فلات ايران استفاده مي شده و هنوز كاملا رمز گشايي نشده است. به اين ترتيب تيمره موز ه اي سرباز در طبيعت زاگرس از نخستين علائم ارتباطي انسان پيش از تاريخ تا دوران پيدايش خط است.

    اما سنت استفاده از اين نقش ها و حك كردن سنگ نگاره ها در دوران باستان به پايان نرسيد.تقش هاي ساده و بدوي بز و ميش و نمادهاي اسرارآميز سنگ نگاره ها هنوز در صنايع دستي ما باقي است، در فرش ها، نقش هاي سفال ها و به خصوص در آثار هنري عشايري همچون نقش هاي گبه ها. حتي در ميان عشاير هنوز سنت حك كردن سنگ نگاره ها باقي است و چنين نقش هايي كه گاهي فقط چند سده يا حتي چند دهه قدمت دارند ممكن است محققان را به اشتباه بيندازند.سنگ نگاره هاي بز و ميش در كوه هاي اطراف تخت جمشيد و حتي روي آثار حجاري شده هخامنشيان(كه پس از ويراني و رها شدن اين آثار انجام شده)مثالي از ادامه اين سنت است كه از 17 هزار سال پيش تا به امروز ادامه يافته است.

    تصوير زندگي، نقش هاي ارتباطي، يا نمادهاي آييني

    بز كوهي، انواع حيوانات از پرندگان و آهوان تا موجودات درنده، صحنه هاي شكار، نبردهاي پهلواني و علامت هاي مرموز مانند دايره نقره ها، تك مثلث ها و ساعت شني ها، صليب-دايره ها، نمادهاي خورشيد،نقطه چين ها، و حفره هاي كوچك پياپي كه به فنجان نماها معروفند. اين نقش ها چه مي گويند؟ بعضي كارشناسان معتقدند سنگ نگاره ها فقط نمايش محيط اطراف انسان آن دورانند. در حالي كه متخصصان ديگري آنها را نمادهاي آييني مي دانند كه براي درخواستي از طبيعت و آسمان ها يا شكرگزاري نقش مي شده اند.بز كوهي كه بيش از80درصد نقش هاي تيمره را شامل مي شود و نقش اصلي در سنگ نگاره ها و سفالينه هاي فلات ايران و بين النهرين است، نماد رويش و باروري طبيعت دانسته مي شود و ممكن است حك كردن آن نيايش درخواست باران، پايان زمستان يا شكرگزاري ظهور اين علائم در طبيعت يا تمايل به جفت يابي بوده است.بعضي از نقش ها هم ظاهرا زبان اشاره اي است يا زبان رمزي كه شمن هاي هر قبيله استفاده مي كرده اند.بعضي نقش ها ممكن است جهت هاي جغرافيايي، تقويم يا اجرام آسماني را نشان دهند.براي انسان دشت نشين كه به كشاورزي رو آورده،اينها نيازهايي جدي است كه در دوران پارينه سنگي حس نمي شده است.بعضي نقش ها هم ممكن است نقشه راه باشند يا تابلوهاي فرسخ شمار، يا مرز قلمرو ميان قبايل را نشان دهند. اما بعضي از اين بوم هاي سنگي به وضوح صحنه يك واقعه يا مراسم را نشان مي دهند. يكي از زيباترين نقش هاي تيمره بر تخته سنگي بالاي كوه، ميان تنگ غرقاب و قيدو، مشرف به رودخانه است. در اين تابلوي چهار متري به يك گراز بزرگ و خانواده اش حمله شده. از يك سو يك گرگ و يوزپلنگ تصوير شده اند و از سوي ديگر پلنگياست و دو انسان اسب سوار كه بي پروا و كمند در دست به صحنه نزديك مي شوند. بر سر گراز و پلنگ برف مي بارد و تابلو يك صحنه زمستاني را به تصوير مي كشد. از آنجا كه پيشينه اهلي كردن اسب ها و سواري گرفتن  از آنها به اواخر هزاره پنجم پيش از ميلاد در خاورميانه بر مي گردد قدمت اين نقش كمتر  از شش هزار سال است.

    بوم هاي سنگي ديگر در تيمره شكار هاي انفرادي و دسته جمعي، جنگ تن به تن، رقص هاي گروهي آييني، زنان باردار و زايش نوزاد، شمن ها و جادوگران، كاروان شتر و صحنه هاي ديگري از زندگي پيش از تاريخ را نشان مي دهند. يكي از نقش هاي تازه پيدا شده صحنه اي است كه چند تصاوير پياپي روي يك بوم حركت بز كوهي را نشان مي دهد. اين نخستين نشانه هاي خلق انيميشن و تصاوير متحرك در ذهن انسان است. برخي نقش ها معرف ابزار هاي شكار آن دورانند: كمند و قلاب سنگ، نيزه هاي يك سر و دو سر، گرز و چماق، شمشير و در نقش هاي جديدتر تير و كمان. در يكي از زيباترين اين نقش ها كه به سبب زاويه قرارگيري سنگ بسيار سالم مانده، مردي با كمند در حال شكار يك مارال است. شاخ هاي بلند و تيغه دار اين گوزن قرمز چنان دقيق روي سنگ سخت آتشفشاني تصوير شده اند كه باور قدمت هزاران ساله اين نقش دشوار است. در نقش هاي ديگر رد انواع جانوران پيدا مي شود، انواع ديگر گوزن ها، شير ايراني و يوز پلنگ آسيايي، ماهي، لاك پشت، گاوميش و گور آسيايي.اما در اين ميان حيواناتي نيز ديده مي شوند كه ردي از آنها در چند هزار سال اخير ايران نيست،ميمون زرافه.در چه دوراني نسل اين جانداران در فلات ايران منقرض شده است؟

    راز هاي سر به مهر تيمره

    اسرار شگفت انگيزي در نقش هاي تيمره وجود دارند كه ديدن آنها هوش از سر مي برد. در بزرگترين تابلوي سنگي تيمره كه روي تخته سنگي بهمساحت 40 متر مربع تصوير شده و به كتيبه بزرگ معروف است بيش از 150 نقش يك جا جمع شده اند. راز گشايي همين سنگ نگاره به تنهايي به سال ها كار پژوهشي در سطح جهاني نيازمند است. در بالاي انبوه نقش هاي حيوانات اين تابلو مرد شكارچي اي ديده مي شود كه از كمندي نا متعارف و عجيب استفاده مي كند.درست كنار پاي او حيواني با بدن زره پوش پيداست. بازمانده اين پستانداران از گونه كمربندداران با پوشش زرهي امروز در آمريكاي مركزي و جنوبي به نام آرماديلو باقي مانده اند. اما آنچه در در تيمره تصوير شده شايد موجود منقرض شده اي به نام دوديكوروس باشد كه درست مانند اين نقش دمي گرز مانند داشته است. اين موجود كه انواعي از آن تا چهار متر طول داشتند از شكارهاي انسان خارنشين بوده و حدود11 هزار سال پيش در پايان عصر يخبندان منقرض شده است. نظر قطعي درباره ماهيت جانوران موجود در نقش هاي تيمره كه مدت ها پيش منقرض شده اند به كارشناسي زيست شناسان و ديرين شناسان نياز دارد و مي تواند به پايان نامه هاي دانشگاهي و اكتشافات جدي منجر شود. در ميان نقش هاي تيمره دست كم يك نقش از ببر دندان شمشيري(يا دندان ارهه اي) نيز پيدا شده است. اين گربه سانان در سراسر دنيا وجود داشته اند اما بنابر دانش امروز گونه اروپا-آسيايي آنها30 هزار سال پيش منقرش شده و فقط در آمريكا اين حيوان تا 10 هزار سال پيش در پايان دوران يخبندان باقي مانده است.آيا اين نقش در تيمره باقي ماندن اين گونه را تا دوران نوسنگي در فلات ايران نشان مي دهد؟

    در منطقه مزاين از مجموعه تيمره درست مشرف به رودخانه نقش حيرت انگيز ديگري وجود دارد كه آن را به طور كاملا اتفاقي يافتيم. يك مرد شكارچي با شمشير در حال كشتن موجودي شبيه به ميمون است. رو به روي آنها حيواني عظيم با گردني دراز سر به سوي انسان برگردانده و نعره مي كشد. در نگاه اول نقش آن  بي شباهت به دايناسورها نيست اما نسل دايناسورها ميليون ها سال قبل منقرض شده بودند. حتي موجودي مانند پاراكراتريوم  كه به اين نقش شبيه بوده حدود 20 ميليون سال پيش منقرض شده است. آنها پستانداراني شبيه به كرگدن اما با كرگدني دراز و بدون شاخ بوده كه تا شش برابر يك فيل آفريقايي وزن داشته اند. احتمال ديگر رابطه اين نقش با اجداداسب هاست. در بسياري موارد نيز سنگ نگاره ها با انديشه هاي اسطوره اي و انتزاعي كشيده شده اند يا بخش هايي از بدن حيوان به قصد اغراق آميز و غير واقعي تصوير شده است. تمام اينها هاله اي از رمز و راز را بر نقش هاي تيمره مي كشند.

    انسان بالدار نقش اسرارآميز ديگري است كه در سنگ نگاره هاي كهن جهان پيدا شده است. اين نقش در تيمره به شكل انساني با دست هاي گشوده و بسيار بزرگ و بال مانند پيدا شده است. اين نقش احتمالا نمادي انتزاعي و سمبليك است و نه نشان دهنده انسان پرنده. اما جالب اينجاست كه چگونه برخي نقش هاي سنگ نگاره اي درست شبيه هم در قاره هاي مختلف جهان تصوير شده اند. مشابه نقش انسان بالدار در تيمره نقش معروفي در پارك ملي يلواستون ايالات متحده است كه از بوميان سرخ پوست حدود10 هزار سال پيش به جا مانده است. امكان ارتباط و تبادل افكار ميان اقوام بدوي دوران نو سنگي در فلات ايران و آمريكا وجود نداشته، پس چگونه است كه در سوي ديگر دنيا آنها نيز نقش مشابهي را تصوير كرده اند؟اين تنها نمونه از اين شباهت ها نيست. شكل هندسي و نمادهاي ديگري نيز در سنگ نگاره هاي كاملا دور از هم تكرار شده اند. از آمريكا تا اروپا و سيبري در نقاشي هاي غارها و در سنگ نگاره ها نقش دستي با پنجه پيدا شده است كه اغلب به تعداد كنار هم نقش شده اند. اين نقش در تيمره هم وجود دارد. آيا اين نمادي كهن از پيمان بستن است؟ بعضي محققان معتقدند اين نمادهاي يكسان در ذهن انسان پيش از تاريخ به همساني ژنتيكي ذهن انسان و واكنش هاي آن به محيط اطراف بر مي گردد و به تجارب و خاطراتي از نسل هاي قبل كه در ضمير ناخود آگاه انسان باقي مي ماند. نقش هايي شبيه به انسان بالدار يا انسان هاي ديو پيكر و عظيم با شاخك هايي بر سر كه در تيمره نيز وجود دارند، گاهي نشانه ملاقات هوشمندان فرا زميني با انسان دانسته شده اند.اما متخصصان اين رشته باور عمومي را نمي پذيرند. وقتي نقش ها را در قالب تصاويري انتزاعي و سمبليك بدانيم شايد به جاي تصور موجودات فضايي مفاهيمي اسطوره اي و نمادين از زندگي انسان دوران نو سنگي بيابيم.

     

    سه شنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۲
  • تصاویر:

    كاوشي در سنگ نگاره هاي تيمره: بابك امين تفرشيكاوشي در سنگ نگاره هاي تيمره: بابك امين تفرشيكاوشي در سنگ نگاره هاي تيمره: بابك امين تفرشي
  • تصاویر:

 

 

 

 
     
     
  جستجو  
     
     
 
Loading
 
     
     
  فروش کتاب:  
     
     
 

سنگ نگاره هاي ايران

زبان مشترك جهاني 

 
     
     
  Iran Petroglyphs ,Universal Common language  
     
     
 
 
 
     
 
 
     
  سنگ نگاره های ایران Iran Petroglyphs - کليه حقوق اين وب سايت محفوظ می باشد